Łemkowie – kto to jest i skąd pochodzą?

Kto pierwszy raz słyszy o Łemkach, często gubi się między etykietkami „mniejszość”, „górale” i „Rusini”, bo w polskiej szkole temat pojawia się raczej na marginesie, dlatego warto w końcu poukładać fakty. Problem zrozumienia, kim właściwie są Łemkowie, wynika z nakładania się historii Polski, Ukrainy, Rusi i imperiów ościennych, dlatego w tym tekście zostaną rozplątane najważniejsze wątki. Jeśli pojawia się wrażenie, że to „jakaś mała grupa z Beskidu Niskiego i tyle”, to znak, że dotychczasowy obraz jest zbyt uproszczony, dlatego poniżej zebrano podstawowe informacje o pochodzeniu, języku i losach Łemków w XX wieku. Wielu osobom Łemkowie kojarzą się wyłącznie z akcją „Wisła”, bo taka jest dominująca narracja, dlatego w tekście celowo zaczyna się wcześniej – od średniowiecza i przesiedleń wołoskich. Na co dzień może to nie wydawać się istotne, ale bez zrozumienia historii Łemków trudno zrozumieć, jak naprawdę wyglądała etniczna mozaika dawnej Polski południowo-wschodniej.

Kim są Łemkowie w najprostszym ujęciu

Łemkowie to tradycyjnie góralska ludność ruska (wschodniosłowiańska), zamieszkująca dawniej pasma Karpat na pograniczu dzisiejszej Polski, Słowacji i Ukrainy. Zaliczani są do szerszej grupy Rusnaków / Rusinów karpackich, do której wlicza się też Bojków i Hucułów.

Współcześnie w Polsce są uznani za mniejszość etniczną (a nie narodową), co wynika z definicji ustawowej: brak własnego państwa, zakorzenienie na danym terytorium od co najmniej 100 lat, odrębny język i kultura. Część Łemków uważa się za osobny naród – Rusinów karpackich, część za Ukraińców, a część za Polaków łemkowskiego pochodzenia. To zróżnicowanie to nie „kaprys”, tylko efekt bardzo skomplikowanej historii.

Skąd pochodzą Łemkowie i gdzie mieszkali

Tradycyjnym obszarem zamieszkania Łemków była tzw. Łemkowszczyzna – pas wsi w Beskidzie Niskim i częściowo Sądeckim, między doliną Popradu a okolicami Komańczy. Po stronie słowackiej mowa o Sarai Łemkowszczyźnie, a po stronie dzisiejszej Ukrainy – o terenach w okolicach Turki i Sambora.

Najczęściej wskazuje się, że ich ukształtowanie jako odrębnej grupy nastąpiło między XV a XVII wiekiem, kiedy w Karpatach pojawili się pasterze wołoscy oraz napływali osadnicy ruscy z północy. Na tym styku pasterskiej kolonizacji wołoskiej i ruskiej ludności rolniczej ukształtowały się specyficzne wspólnoty góralskie – w tym właśnie Łemkowie.

Łemkowie, Rusini, Ukraińcy – jak to uporządkować?

Najwięcej zamieszania budzą trzy pojęcia: Łemkowie, Rusini i Ukraińcy. Dla porządku warto rozdzielić kilka poziomów: językowy, historyczny i współczesnej identyfikacji.

Szersza grupa Rusinów karpackich

Historycznie nazwa „Rusini” odnosiła się do ludności ruskiej – prawosławnej lub greckokatolickiej – zamieszkującej dawne ziemie Rusi, w tym tereny dzisiejszej zachodniej Ukrainy, południowej Polski i Słowacji. W Karpatach wykształciły się trzy główne grupy Rusinów karpackich:

• Łemkowie – głównie Beskid Niski i część Sądeckiego,
• Bojkowie – Bieszczady i Bieszczady Wschodnie,
• Huculi – Karpaty Wschodnie.

W tym sensie Łemkowie są jedną z grup Rusinów karpackich, o własnym dialekcie, stroju i obyczajach, ale spokrewnioną kulturowo z innymi rusnackimi społecznościami górskimi.

Relacja do narodu ukraińskiego

Od XIX wieku, wraz z rozwojem nowoczesnych nacjonalizmów, zaczęto porządkować te lokalne tożsamości w ramach większych narodów. Część elit rusnackich zaczęła mówić o wspólnym narodzie ukraińskim, obejmującym także Łemków, Bojków czy Hucułów. Z kolei część postawiła na odrębność „rusnacką”, bez utożsamiania się z Ukrainą.

To napięcie widać do dziś. Współcześnie w Polsce część Łemków deklaruje w spisach narodowość ukraińską, część łemkowską, a część podwójną: polsko-łemkowską lub ukraińsko-łemkowską. Państwo polskie formalnie widzi w Łemkach mniejszość etniczną, a w Ukraińcach – mniejszość narodową, ale w praktyce te grupy często działają obok siebie i częściowo się przenikają.

Łemkowie to konkretna historyczna społeczność góralska, a nie etykietka ideologiczna z dzisiejszych sporów. Spory dotyczą raczej nazwania szerszej wspólnoty (ruska, ukraińska, rusnacka), niż kwestionowania samego istnienia Łemków.

Język i religia Łemków

Język łemkowski należy do wschodniosłowiańskiej grupy języków, jest bliski ukraińskiemu, ale pełen naleciałości polskich i słowackich. Charakterystyczne jest częste użycie partykuły „łem” (stąd popularne wyjaśnienie nazwy „Łemkowie”), choć to tylko jedna z etymologii – część badaczy przypomina, że podobne formy istnieją też w innych dialektach ruskich.

Współcześnie łemkowski jest w Polsce językiem mniejszościowym, którego można się uczyć w szkołach w niektórych gminach oraz używać w dwujęzycznych nazwach miejscowości. Funkcjonują audycje radiowe, wydawnictwa, festiwale, a także próby standaryzacji pisowni (zwykle cyrylicą, ale zdarzają się też zapisy łacinką).

Pod względem wyznaniowym Łemkowie byli tradycyjnie związani z Cerkwią greckokatolicką (unicką), choć na części obszarów silna była też prawosławna tradycja. Po II wojnie światowej, po wysiedleniach i przymusowym przechodzeniu na rzymski katolicyzm w nowych miejscach osiedlenia, krajobraz wyznaniowy mocno się zmienił – dziś na terenach łemkowskich można spotkać wszystkie trzy tradycje: greckokatolicką, prawosławną i rzymskokatolicką.

Łemkowie w II RP i katastrofa wysiedleń

W okresie II Rzeczypospolitej Łemkowie znaleźli się w nowych realiach państwa narodowego. Funkcjonowały różne nurty: prorosyjski, probudziacki (pro-ukraiński), autonomistyczny rusnacki i lojalistyczny wobec państwa polskiego. Konflikty polityczne, gospodarcza bieda górskich wsi oraz wpływy z zewnątrz (Czechosłowacja, ZSRR) wzmacniały wewnętrzne podziały.

Przełom nastąpił jednak w czasie i bezpośrednio po II wojnie światowej. W latach 1944–1946 prowadzono wysiedlenia ludności ruskiej (w tym Łemków) do ZSRR na mocy umów między państwami. Tysiące Łemków trafiło na terytorium radzieckiej Ukrainy, często w okolice Donbasu czy na wschodnie obwody, zrywając wielowiekową ciągłość osadniczą w Karpatach.

Akcja „Wisła” i rozproszenie

Jak wyglądało przesiedlenie Łemków

W 1947 roku przeprowadzono tzw. akcję „Wisła” – operację wojskowo-policyjną, której oficjalnym celem była likwidacja zaplecza dla UPA (Ukraińskiej Powstańczej Armii). W praktyce przesiedlono w głąb Polski północnej i zachodniej prawie całą pozostałą ludność ukraińską i łemkowską z południowo-wschodniej Polski.

Łemków rozproszono po Ziemiach Zachodnich i Północnych – Pomorzu, Dolnym Śląsku, Warmii i Mazurach. Osiedlano ich w małych grupach, celowo mieszając z ludnością polską oraz innymi przesiedleńcami, by utrudnić odtwarzanie wspólnot i używanie języka. Często zabraniano wręcz publicznego używania języka ruskiego/łemkowskiego i pielęgnowania dawnych zwyczajów.

Efektem była gwałtowna akulturacja: wiele rodzin szybko przeszło na język polski w domu, dzieci wychowywały się w otoczeniu, gdzie etniczne pochodzenie traktowano jako coś, co lepiej ukrywać. Dopiero od lat 80. i 90. XX wieku zaczęło się poważniejsze odrodzenie łemkowskie.

• Przed wojną – zwarte osadnictwo w Karpatach (Łemkowszczyzna).
• 1944–1946 – pierwsza fala wysiedleń do ZSRR.
• 1947 – akcja „Wisła”: rozproszone osiedlenie na północy i zachodzie Polski.
• Po 1956 – częściowy powrót niektórych rodzin w rodzinne strony, ale już bez dawnej skali.

Łemkowie dzisiaj: liczby, tożsamość, kultura

Współcześnie liczebność Łemków w Polsce trudno określić jednoznacznie, bo dużo zależy od przyjętego kryterium. W spisach powszechnych narodowość łemkowską deklaruje zwykle kilkanaście tysięcy osób, ale jeśli doliczyć tożsamości mieszane i osoby, które w praktyce pielęgnują kulturę łemkowską, liczba bywa szacowana wyżej.

Geograficznie Łemków można spotkać w dwóch głównych skupiskach:

• „Stara” Łemkowszczyzna – wsie w Beskidzie Niskim i Sądeckim (część rodzin wróciła po 1956 r.),
• Ziemie Zachodnie i Północne – m.in. okolice Legnicy, Wrocławia, Gorzowa, Koszalina, Olsztyna.

Kultura łemkowska jest dziś widoczna na festiwalach (np. „Łemkowska Watra”), w działalności stowarzyszeń, wydawnictwach i mediach mniejszościowych. Odrodzenie obejmuje:

• naukę języka łemkowskiego w szkołach,
• odbudowę i remonty drewnianych cerkwi oraz przycerkiewnych cmentarzy,
• publikacje wspomnień i lokalnych monografii,
• powrót tradycyjnego śpiewu i muzyki do codziennej praktyki kulturalnej.

Dlaczego historia Łemków jest ważna

Historia Łemków to dobry test, na ile poważnie traktuje się złożoność przeszłości. Pokazuje, że w obrębie jednego państwa mogły funkcjonować obok siebie grupy o różnej religii, języku i poczuciu przynależności – i że próby „uporządkowania” tego siłą kończyły się katastrofą dla zwykłych ludzi.

Zrozumienie, kim są Łemkowie i skąd pochodzą, pozwala inaczej patrzeć na takie tematy jak akcja „Wisła”, spisy powszechne, edukacja regionalna czy dyskusje o mniejszościach. To nie egzotyczny dopisek na marginesie historii Polski, tylko konkretna część jej wieloetnicznego dziedzictwa, z żywymi potomkami, którzy do dziś próbują poskładać swoje biografie z przerwanych rodzinnych historii.