Cechy dramatu szekspirowskiego – co wyróżnia dzieła Szekspira?
Żeby zrozumieć, na czym polega dramat szekspirowski, można zacząć od teorii albo od konkretnego tekstu. Lepiej od tekstu, bo większość cech widać dopiero w działaniu: w scenie, w monologu, w nagłej zmianie tonu. Najważniejsze jest to, że Szekspir świadomie łamał reguły dramatu klasycznego, a zyskaną swobodę wykorzystywał do łączenia sprzeczności: śmiechu z grozą, poezji z rubasznością, wielkiej polityki z prywatną tragedią. Poniżej zestawienie cech, po których poznaje się jego utwory, wraz z wyjaśnieniem, skąd się wzięły.
Teatr, który ukształtował formę
Szekspir pisał dla teatrów publicznych, takich jak Globe (otwarty w 1599 roku). Scena wysunięta była w głąb widowni, a przedstawienia odbywały się za dnia, bez sztucznego oświetlenia. Dekoracje ograniczano do minimum, więc miejsce akcji, porę dnia czy pogodę trzeba było zbudować słowami. Stąd tyle opisów w dialogach: widz „widział” zamek w Elsynorze dlatego, że postaci o nim mówiły.
Publiczność była mieszana. W parterze stali ludzie z biedniejszych warstw, na galeriach siedzieli bogatsi. Autor musiał więc zadowolić jednocześnie wykształconych i tych, którzy przyszli na pojedynek, duchy i dowcipy. Role kobiece grali chłopcy, bo kobiety nie występowały na scenie. To również wpływało na pisanie, choćby na popularność motywu przebierania się (np. Viola w „Wieczorze Trzech Króli”).
Odejście od zasad klasycznych
Dramat antyczny, a za nim część teoretyków renesansowych, wymagał trzech jedności. U Szekspira żadna nie jest przestrzegana konsekwentnie.
- jedność miejsca – akcja przenosi się między pałacami, polami bitew, lasami, a nawet różnymi krajami;
- jedność czasu – wydarzenia trwają tygodnie, miesiące, czasem lata;
- jedność akcji – obok głównego wątku biegną poboczne, często równie ważne.
Rozdęta chronologia i skoki w przestrzeni nie są niedbalstwem. Pozwalają pokazać proces: jak człowiek dochodzi do zbrodni, jak szaleństwo narasta, jak państwo się rozpada. Klasyczna tragedia zaczyna zwykle tuż przed katastrofą, a Szekspir pokazuje także drogę do niej.
Charakterystyczny jest też podział na pięć aktów, który porządkuje całość: ekspozycja, zawiązanie konfliktu, punkt kulminacyjny mniej więcej w połowie, odwrócenie sytuacji i rozwiązanie. Schemat jest dość elastyczny, ale w większości sztuk daje się go wyczuć.
Mieszanie tragizmu i komizmu
W tradycji klasycznej gatunki trzymano osobno. Szekspir tego nie robił. W „Makbecie” tuż po morderstwie Dunkana pojawia się pijany odźwierny z rubasznymi żartami, w „Hamlecie” grabarze dowcipkują, kopiąc grób Ofelii. Te sceny nie osłabiają napięcia, tylko je podkręcają, bo kontrast czyni grozę wyrazistszą.
Pierwsze wydanie zbiorowe dzieł, tzw. Folio z 1623 roku, dzieliło utwory na komedie, dramaty historyczne i tragedie. W praktyce wiele sztuk nie mieści się czysto w żadnej z tych szuflad, np. „Wieczór Trzech Króli” ma wyraźnie gorzkie momenty, a „Kupiec wenecki” balansuje na granicy komedii i dramatu.
Podobnie działa fabuła wielowątkowa. W „Królu Learze” historia Glostera, który traci syna i wzrok, odbija i wzmacnia losy króla. Dwie rodziny, dwie zdrady, jedno pytanie o to, kto naprawdę jest lojalny. Wątki poboczne bywają więc komentarzem do głównego.
Bohaterowie: złożeni i niejednoznaczni
Postacie szekspirowskie rzadko są jednowymiarowe. Makbet to nie tylko zbrodniarz, ale i człowiek, który wie, że robi źle, i mimo to brnie dalej. Otello nie jest głupcem, tylko mężem podatnym na manipulację. Wada, ambicja czy zazdrość odgrywają dużą rolę, ale ważne są też okoliczności i cudze decyzje. Dlatego z „winą” bohatera trudno się rozliczyć jednym zdaniem.
Monolog jako narzędzie
Najbardziej rozpoznawalnym środkiem pokazywania psychiki jest monolog, w którym postać zostaje sama i mówi do widowni. Nie jest to ozdobnik. Gdy Hamlet pyta, czy „być, czy nie być”, widz nie dostaje gotowej odpowiedzi, tylko wchodzi w proces myślenia.
Monolog bywa też narzędziem manipulacji wobec publiczności. Jago w „Otellu” co chwilę zwierza się widzom ze swoich planów. Dzięki temu widz wie więcej niż postacie na scenie i obserwuje intrygę z mieszaniną fascynacji i przerażenia.
Zdarza się, że monolog pokazuje zmianę. Makbet na początku waha się przed zabójstwem, pod koniec mówi o życiu jako o opowieści idioty, pełnej wrzasku i wściekłości, a znaczącej tyle co nic. Między jednym a drugim wystąpieniem widać drogę, jaką przeszedł.
Dla czytelnika zaczynającego przygodę z Szekspirem to dobra wskazówka: przy każdym dramacie warto zwrócić uwagę na momenty, w których bohater zostaje sam. Tam zwykle kryje się klucz do jego decyzji.
Język: wiersz, proza i gra słów
Szekspir to przede wszystkim poeta. Jego teksty są gęste od metafor, porównań i dwuznaczności, a słowa często pracują na kilku poziomach naraz. Dla tłumaczy to udręka, bo gry słów rzadko dają się przenieść na inny język.
Wiersz biały a proza
Podstawą jest wiersz biały, czyli niezrymowany, oparty w oryginale na pentametrze jambicznym (około dziesięciu sylab w wersie). Brzmi on blisko naturalnej mowy angielskiej, ale zachowuje rytm, który ułatwiał aktorom zapamiętywanie i nadawał kwestiom powagę. W polskich przekładach tłumacze różnie próbują oddać ten efekt.
Obok wiersza pojawia się proza. Zwykle mówią nią postacie niższego stanu, błaźni i rzemieślnicy, ale reguła nie jest sztywna. Hamlet przechodzi w prozę, kiedy udaje szaleńca, a szlachetni bohaterowie sięgają po nią w rozmowach prywatnych.
Zmiana rejestru bywa sygnałem. Kiedy postać nagle traci wersyfikację, można podejrzewać chaos emocjonalny, ironię albo zmianę wobec rozmówcy. To subtelne, ale po kilku lekturach zaczyna się je wychwytywać.
Warto też pamiętać o rymach. Pojawiają się na końcach scen, w przysłowiowych puentach i w partiach magicznych, np. w zaklęciach wiedźm z „Makbeta”. Rym zamyka sekwencję i brzmi jak formułka.
Świat nadprzyrodzony i polityka
Duchy, wiedźmy i wróżki nie są u Szekspira folklorem dla ozdoby. Duch ojca Hamleta uruchamia akcję, wiedźmy z „Makbeta” podsuwają przepowiednię, która staje się pułapką, a elfy w „Śnie nocy letniej” zamieniają noc w chaos erotyczny. Zawsze pozostaje jednak pytanie, czy to siły zewnętrzne, czy projekcja ludzkich pragnień.
Równie ważny jest wątek władzy. Dramaty historyczne i rzymskie (jak „Juliusz Cezar” czy „Koriolan”) pokazują, że polityka to nie tylko decyzje królów, ale też nastroje tłumu, retoryka i przypadek. Szekspir potrafi pokazać przywódcę jednocześnie jako człowieka i jako figurę, której ciężar zaczyna go przygniatać.
Od czego zacząć lekturę
Początkującym najłatwiej wejść przez utwory o prostszej konstrukcji i wyrazistych bohaterach:
- „Romeo i Julia” – klarowna fabuła, silne emocje, dużo wątków komediowych;
- „Makbet” – krótki, szybki, z dobrze widocznym mechanizmem upadku;
- „Sen nocy letniej” – komedia, która pokazuje drugą stronę talentu autora;
- „Hamlet” – na koniec, gdy oswoi się już język i konwencję.
Dobrze jest czytać z dobrym komentarzem albo oglądać inscenizację równolegle z tekstem. Szekspir pisał dla sceny i dopiero tam wszystkie opisane cechy zaczynają działać naraz.

Jak zrobić duże drzewo na przedstawienie – materiały i instrukcja wykonania
W jakiej temperaturze zamarza woda? Czynniki wpływające na krzepnięcie
Wzór na siłę ciężkości – obliczenia krok po kroku
Wzór na pole całkowite ostrosłupa – jak obliczyć?
Jak namalować psa krok po kroku – prosty poradnik dla początkujących
Jak namalować psa krok po kroku – prosty poradnik dla początkujących
Czy magnes przyciąga srebro – jak sprawdzić jego autentyczność?
Co to ferromagnetyk? Cechy i przykłady materiałów
Cechy dramatu szekspirowskiego – co wyróżnia dzieła Szekspira?
Ile kosztuje kurs na prawo jazdy kat. A?
Podział Włoch na regiony – nazwy, położenie i najważniejsze różnice
Konglomerat – co to jest i jakie ma znaczenia?
Państwa skandynawskie – które kraje do nich należą?
Komu tak naprawdę oddajesz swoją książkę? Pułapki umów wydawniczych
Pół miliona etatów, cztery piąte kobiet. Polski nauczyciel w liczbach, nie w filmach
Męskie Brzmienia – co usłyszysz na koncercie?
Angielski online czy stacjonarnie?
Od kosmetyków po petrochemię – jak jedna technologia może znaleźć wiele zastosowań?
Bohaterowie „Balladyny” – charakterystyka postaci
Największa wyspa na świecie – co warto wiedzieć?
Kiedy zlikwidowano gimnazja – najważniejsze informacje
Zenon Przesmycki – życie i twórczość
Jak nauczyć się pisać lewą ręką – od czego zacząć?
Jak nauczyć się pisać lewą ręką – od czego zacząć?
Metoda Leitnera – skuteczny sposób na powtórki
Metoda Leitnera – skuteczny sposób na powtórki
Głoskowanie – na czym polega i jak ćwiczyć?
Głoskowanie – na czym polega i jak ćwiczyć?
Metoda Feynmana – jak ułatwia naukę?
Jak szybko czytać – skuteczne techniki i ćwiczenia
Jak szybko czytać – skuteczne techniki i ćwiczenia
Metoda Feynmana – jak ułatwia naukę?
Myślenie krytyczne – jak je rozwijać na co dzień?
Myślenie krytyczne – jak je rozwijać na co dzień?
Ćwiczenia na koncentrację uwagi – proste metody dla dzieci i dorosłych
Ćwiczenia na koncentrację uwagi – proste metody dla dzieci i dorosłych
Jak napisać konspekt – krok po kroku
Jak napisać konspekt – krok po kroku
Co daje czytanie książek – najważniejsze korzyści
Co daje czytanie książek – najważniejsze korzyści
Jak szybko nauczyć się tabliczki mnożenia – skuteczne sposoby na start
Jak szybko nauczyć się tabliczki mnożenia – skuteczne sposoby na start
Do kiedy można składać deklaracje maturalne?
Ranking najtrudniejszych języków świata – które języki są największym wyzwaniem?
Ranking najtrudniejszych języków świata – które języki są największym wyzwaniem?
Do kiedy można składać deklaracje maturalne?
Czy trudno zdać egzamin na egzaminatora OKE?
Czy trudno zdać egzamin na egzaminatora OKE?
Czy za maturę się płaci i kiedy trzeba uiścić opłatę?
Czy za maturę się płaci i kiedy trzeba uiścić opłatę?
Skutki kwaśnych deszczy – wpływ na środowisko i zdrowie
Skutki kwaśnych deszczy – wpływ na środowisko i zdrowie
Czy uran jest radioaktywny?
Czy uran jest radioaktywny?
Jak obliczyć stężenie molowe – krok po kroku
W jakiej temperaturze topi się aluminium?
Jak obliczyć stężenie molowe – krok po kroku
W jakiej temperaturze topi się aluminium?
Wzór na stopień dysocjacji – jak obliczyć?
Wzór na stopień dysocjacji – jak obliczyć?
Otrzymywanie wodorotlenków – sposoby i reakcje
Otrzymywanie wodorotlenków – sposoby i reakcje
Budowa jądra atomowego – najważniejsze informacje
Budowa jądra atomowego – najważniejsze informacje
Wzory i nazwy kwasów – jak je zapamiętać?
Wzory i nazwy kwasów – jak je zapamiętać?
Systematyka związków nieorganicznych – najważniejsze zasady
Systematyka związków nieorganicznych – najważniejsze zasady
Kwas mlekowy – wzór i właściwości
Kwas mlekowy – wzór i właściwości
Kwas mlekowy – wzór i właściwości
Meble przedszkolne – jak wybrać bezpieczne i funkcjonalne wyposażenie sali?