Ile jest państw na świecie – aktualne dane i klasyfikacje

Pozornie prosty temat, uniwersalny i stabilny – a jednak pytanie o liczbę państw na świecie nie ma jednej, bezspornej odpowiedzi. Uniwersalny, bo dotyczy podstawowej organizacji politycznej globu, której uczymy się od najmłodszych lat na lekcjach geografii. Problem zaczyna się w momencie, gdy trzeba określić, co właściwie uznajemy za państwo i kto ma prawo to decydować. Liczba oficjalnie uznawanych państw waha się między 193 a 206, w zależności od przyjętych kryteriów i perspektywy instytucji dokonującej klasyfikacji.

Organizacja Narodów Zjednoczonych i jej 193 członków

ONZ stanowi najbardziej powszechnie akceptowany punkt odniesienia przy liczeniu państw. Organizacja zrzesza obecnie 193 państwa członkowskie, co dla większości ludzi i instytucji oznacza tyle samo, co „oficjalna liczba państw na świecie”. Ostatnim krajem, który dołączył do tego grona, był Sudan Południowy w 2011 roku.

Warto jednak pamiętać, że członkostwo w ONZ nie jest automatyczne ani oczywiste. Wymaga przyjęcia przez Zgromadzenie Ogólne na rekomendację Rady Bezpieczeństwa, gdzie każde z pięciu stałych członków (USA, Rosja, Chiny, Wielka Brytania, Francja) ma prawo weta. To polityczny, a nie wyłącznie prawny proces, co oznacza, że niektóre podmioty spełniające formalne kryteria państwowości mogą być wyłączone z powodów dyplomatycznych.

Watykan, pomimo statusu państwa-miasta i pełnej suwerenności, nie jest pełnoprawnym członkiem ONZ – posiada jedynie status obserwatora.

Kryteria państwowości według prawa międzynarodowego

Konwencja z Montevideo z 1933 roku określa cztery podstawowe kryteria, które podmiot musi spełnić, by uznać go za państwo. Pierwszym jest stała ludność – nie ma znaczenia jej wielkość, liczy się trwałość zamieszkiwania. Drugim – określone terytorium, choć jego granice mogą być sporne. Trzecim – rząd sprawujący efektywną kontrolę nad tym terytorium. Czwartym – zdolność do wchodzenia w stosunki z innymi państwami.

W teorii brzmi to jasno, w praktyce – bywa różnie. Wiele podmiotów spełnia te kryteria, ale nie jest powszechnie uznawanych. Inne mają wątpliwą kontrolę nad swoim terytorium, a mimo to nikt nie kwestionuje ich państwowości. Prawo międzynarodowe dostarcza ram, ale ostateczne decyzje są polityczne.

Państwa nieuznawane i częściowo uznawane

Poza 193 członkami ONZ istnieje kilka podmiotów, które kontrolują swoje terytorium, mają rząd i ludność, ale nie cieszą się powszechnym uznaniem międzynarodowym. Do tej kategorii należą między innymi:

• Tajwan – uznawany przez zaledwie kilkanaście państw, głównie z powodu presji Chin
• Kosowo – uznane przez około 100 krajów, ale nie przez Serbię, Rosję czy Hiszpanię
• Abchazja i Osetia Południowa – uznawane przez Rosję i kilka innych państw, ale nie przez Gruzję ani większość społeczności międzynarodowej
• Republika Tureckiej Północnego Cypru – uznawana wyłącznie przez Turcję

Każdy z tych przypadków ma swoją specyfikę i historię. Tajwan funkcjonuje jak w pełni niezależne państwo z własną walutą, armią i dyplomacją, ale formalnie Chiny uważają go za swoją zbuntowaną prowincję. Kosowo ogłosiło niepodległość w 2008 roku i zostało uznane przez większość państw zachodnich, ale Serbia nadal traktuje je jako część swojego terytorium.

Przypadki szczególnie kontrowersyjne

Naddniestrze, Górski Karabach (przed jego zajęciem przez Azerbejdżan w 2023 roku) czy Somaliland to kolejne przykłady terytoriów, które same uważają się za niepodległe państwa. Różnica polega na tym, że nie uznaje ich praktycznie nikt – nawet państwa, które mogłyby mieć w tym interes polityczny.

Somaliland jest tu szczególnie ciekawym przypadkiem. Od 1991 roku funkcjonuje jako de facto niezależne państwo z własnym rządem, walutą i granicami. Ma stabilniejszą sytuację polityczną niż Somalia, z której się wydzielił. Mimo to żadne państwo go nie uznało, głównie dlatego, że Unia Afrykańska preferuje zachowanie granic odziedziczonych po kolonializmie.

Organizacje międzynarodowe i ich liczby

Różne organizacje operują różnymi liczbami. FIFA, międzynarodowa federacja piłkarska, ma 211 członków – więcej niż ONZ. Dzieje się tak, ponieważ niektóre terytoria zależne (jak Szkocja, Walia czy Portoryko) mają własne reprezentacje sportowe, choć nie są suwerennymi państwami.

Międzynarodowy Komitet Olimpijski uznaje 206 narodowych komitetów olimpijskich. Światowa Organizacja Zdrowia liczy 194 członków (193 państwa ONZ plus Wyspy Cooka). Każda organizacja ma własne kryteria członkostwa, dostosowane do swoich celów i polityki.

Palestyna jest państwem obserwatorem w ONZ od 2012 roku i jest uznawana przez 138 z 193 państw członkowskich, choć nie ma pełnej kontroli nad swoim terytorium.

Mikropaństwa i ich szczególny status

Niektóre z najmniejszych państw świata mają nietypowy status prawny. Watykan to jedyne państwo-miasto będące monarchią absolutną teokratyczną, rządzoną przez papieża. Ma własną walutę (choć używa euro), znaczki pocztowe i dyplomację, ale nie ma stałej ludności w tradycyjnym sensie – obywatelstwo watykańskie jest funkcyjne, nie dziedziczne.

San Marino, Monako i Liechtenstein

Te trzy mikropaństwa europejskie to pełnoprawne państwa członkowskie ONZ, choć ich powierzchnia nie przekracza kilkuset kilometrów kwadratowych. San Marino, założone według legendy w 301 roku, uważa się za najstarszą republikę świata. Monako jest drugim najmniejszym państwem świata (po Watykanie) z powierzchnią zaledwie 2 km². Liechtenstein to jedno z dwóch państw podwójnie śródlądowych na świecie – by dotrzeć do morza, trzeba przekroczyć granice co najmniej dwóch innych krajów.

Terytoria zależne i autonomiczne

Świat obfituje w terytoria, które nie są niepodległymi państwami, ale mają znaczny stopień autonomii. Grenlandia formalnie należy do Danii, ale zarządza własnymi sprawami wewnętrznymi. Portoryko to „terytorium nieinkorporowane” USA – jego mieszkańcy mają obywatelstwo amerykańskie, ale nie mogą głosować w wyborach prezydenckich.

Wyspy Cooka i Niue mają wolną asocjację z Nową Zelandią, co oznacza, że prowadzą własną politykę zagraniczną i są członkami niektórych organizacji międzynarodowych, ale obywatele obydwu terytoriów są jednocześnie obywatelami nowozelandzkimi. To stan pośredni między pełną niepodległością a statusem terytorium zależnego.

Czy liczba państw się zmienia

W XX wieku liczba państw dramatycznie wzrosła. W 1945 roku ONZ miała 51 członków założycieli. Dekolonizacja w latach 50., 60. i 70. dodała dziesiątki nowych państw afrykańskich i azjatyckich. Rozpad ZSRR i Jugosławii na początku lat 90. przyniósł kolejne 22 państwa.

Od 2011 roku, gdy niepodległość uzyskał Sudan Południowy, nie pojawiło się żadne nowe państwo członkowskie ONZ. To najdłuższy okres bez zmian od czasów dekolonizacji. Nie oznacza to jednak, że sytuacja jest zamrożona – trwają ruchy niepodległościowe w Katalonii, Szkocji, Kurdystanie czy na Korsyce. Niektóre mogą w przyszłości doprowadzić do powstania nowych państw, choć na razie wydaje się to mało prawdopodobne.

Praktyczna odpowiedź na pytanie o liczbę państw zależy więc od kontekstu. Dla potrzeb większości statystyk i analiz przyjmuje się 193 państwa członkowskie ONZ. Jeśli dodać Watykan i Palestynę (obserwatorzy w ONZ), otrzymamy 195. Uwzględniając Tajwan i Kosowo – 197. A jeśli policzyć wszystkie podmioty z jakimkolwiek stopniem uznania międzynarodowego, można dojść nawet do 206. Każda z tych liczb jest poprawna w odpowiednim kontekście.