Małe miasteczka, wielka historia: najciekawsze zakątki francuskiej i baskijskiej prowincji

W labiryncie białych ścian i zielonych wzgórz. Kiedy o poranku otworzysz okno w Ainhoa, zapach pieczywa miesza się z wonią mokrego kamienia i morskiego powietrza znad Atlantyku. Wąska ulica z białymi domami o czerwonych okiennicach wygląda jak scenografia do filmu kostiumowego. Ainhoa liczy nieco ponad sześciuset mieszkańców, lecz przyciąga fotografów z całej Europy. Stoi tuż przy granicy hiszpańsko-francuskiej, w tradycyjnej baskijskiej krainie Labourd, i choć jest tak mała, wystarczy na cały dzień zwiedzania: kościół z XVII-wieczną dzwonnicą, kamienna fontanna i rodzinne gospody, w których podają pintxos – baskijskie przekąski na kawałku chleba.

Francuska prowincja, o której się nie mówi

Baskijska Francja, czyli departament Pyrénées-Atlantiques, to zupełnie inny świat niż słoneczna Prowansja znana z pocztówek. To kraina deszczowa, zielona, górska, gdzie średnia roczna suma opadów potrafi przekroczyć metr. Tutejsze miasteczka są surowe, lecz niezwykle spójne architektonicznie: w każdej wsi w Labourd czy w sąsiednim Basse-Navarre napotkasz etxe – tradycyjne domy z białymi ścianami, ciemnym drewnem i czerwonymi bądź zielonymi okiennicami, ustawione wzdłuż jednej głównej ulicy. To właśnie ta jednorodność sprawia, że Ainhoa, Sare czy Espelette tworzą spójny krajobraz kulturowy, wpisany na listę najpiękniejszych wiosek Francji.

Chablis – miasteczko, które żyje swoim rytmem

Zostawmy Pireneje i przenieśmy się półtorej godziny drogi na północ, w departament Yonne, na północny skraj Burgundii. Tu, w dolinie niewielkiej rzeki Serein, leży chablis – niewielkie miasteczko, które z daleka wygląda jak pocztówka z epoki kamienicarskiej. Wąskie uliczki zbiegają się tu przy niewielkim rynku, nad którym góruje gotycka kolegiata św. Marcina, Collegiale Saint-Martin, wzniesiona w XII i XIII stuleciu pod wpływem katedry w Sens. Warto zatrzymać się tu na popołudniowy spacer, wejść do środka kościoła, a potem usiąść przy kamiennym stoliku na Place Saint-Martin i obserwować, jak życie toczy się tu od stuleci w tym samym, powolnym rytmie. Nie ma tu kolejek, nie ma tłumów. Są za to dobrze zachowane kamienice z XVIII i XIX wieku, kręte zaułki i widok na zielone tarasy ciągnące się po zboczach wokół miasta.

Baskijskie wybrzeże: od San Sebastian do Mutriku

Po stronie hiszpańskiej trasa wiedzie wzdłuż wybrzeża Zatoki Biskajskiej – regionu tak odmiennego od reszty Hiszpanii, że mówi się tu nie po kastylijsku, lecz po baskijsku, w języku euskara, którego korzeni nie udało się dotąd powiązać z żadną inną rodziną językową. Już samo Bilbao jest pełne kontrastów: futurystyczny gmach Muzeum Guggenheima sąsiaduje z zabytkowym Teatro Arriaga, a klub Athletic Bilbao słynie z tego, że w jego barwach mogą grać wyłącznie piłkarze o baskijskich korzeniach. Prawdziwe serce tej krainy bije jednak dalej, wzdłuż wybrzeża. San Sebastian, czyli Donostia, to miasto, w którym trzeba zobaczyć plażę La Concha, jedną z najpiękniejszych zatok miejskich w Europie, i Stare Miasto, zwane Parte Vieja, gdzie na każdym rogu ulicy Calle 31 de Agosto czai się barek z pintxos.

Zaledwie czterdzieści minut na zachód, na skalistym cyplu wcinającym się w morze, leży Mutriku – rybackie miasteczko liczące pięć tysięcy mieszkańców. Z portu wychodzą łodzie z dorszem i sardynkami, w soboty odbywa się targ, a na obiad warto zajrzeć do Kofradii, dawnego stowarzyszenia rybaków, dziś prostej gospody, w której podają pimientos rellenos de bacalao, czyli papryczki nadziewane dorszem, i popijają lokalną sidrą. Jeszcze dalej leży maleńka wieś Ea – miejscowość, której nazwa składa się z dwóch liter i liczy niespełna dziewięciuset mieszkańców. To tutaj domy stoją wzdłuż wyschniętej rzeki prowadzącej do plaży, a turyści praktycznie się nie pojawiają.

Śladami templariuszy: Gaztelugatxe

Nie można opuścić Kraju Basków bez wizyty na San Juan de Gaztelugatxe – niewielkiej wysepce połączonej z lądem krętym kamiennym mostem. Nazwa w języku baskijskim oznacza dosłownie „niedostępny zamek” lub „skała zamkowa”: na szczyt prowadzi dwieście trzydzieści schodów wykutych w skale, a na górze stoi kaplica Ermita de San Juan, ufundowana w średniowieczu przez templariuszy. Widoki rozciągają się stąd na całą Zatokę Biskajską, a jeśli ktoś rozpoznaje w scenerii zamek Smocza Skała z serialu Gra o tron – to właśnie tutaj kręcono kilka odcinków. W głębi lądu warto też nadłożyć drogi do Vitorii, dziś uznanej za jedną z zielonych stolic Europy. Jej serce, Plaza de la Virgen Blanca, zdobi trawiasty napis „Vitoria Gasteiz”, a wąskie uliczki starego miasta pełne są murali i barów z miejscowymi przekąskami.

Madiran, Pireneje i historia, która doleciała do Urugwaju

Madiran to malutka miejscowość u podnóża Pirenejów, na granicy trzech departamentów: Gers, Hautes-Pyrénées i Pyrénées-Atlantiques. Tutejszy krajobraz to łagodne wzgórza z rzędami niskich krzewów, kamienne domy wokół kościoła z XII stulecia i otwarte przestrzenie, w których od pokoleń prowadzi się uprawy. To właśnie stąd wywodzi się tannat – odmiana, która zrobiła niebywałą karierę po drugiej stronie oceanu. W 1870 roku baskijski emigrant Pascual Harriague przywiózł ją do Urugwaju, gdzie odmiana przyjęła się tak dobrze, że dziś jest narodową odmianą tego kraju i rośnie na ponad trzech tysiącach hektarów. To rzadki przypadek w historii rolnictwa: odmiana wywodząca się z niewielkiego zakątka Francji stała się symbolem innego kontynentu, a jej droga jest opowieścią o baskijskiej diasporze, która od XIX wieku rozproszyła się po obu Amerykach, zachowując swój język i tradycje.

Kiedy jechać i na co uważać

Pogoda w Kraju Basków bywa kapryśna – najlepiej zaplanować podróż między majem a październikiem, ale nawet wtedy warto spakować kurtkę przeciwdeszczową. San Sebastian bywa zatłoczony w szczycie sezonu, zwłaszcza podczas Festiwalu Filmowego we wrześniu. Gaztelugatxe najlepiej odwiedzać wcześnie rano, bo po południu kolejki ciągną się tu kilometrami. W Chablis poza sezonem urlopowym atmosfera jest spokojna, latem łatwiej trafić na lokalne wydarzenia.

Po stronie hiszpańskiej dobrze działa sieć autobusów i kolei regionalnej, po francuskiej wygodniejszy będzie samochód. Warto rozważyć przejazd autobusami międzynarodowymi z San Sebastian do Bayonne, które pozwalają uniknąć problemów z parkowaniem.

Dwa światy, jedna opowieść

Kraj Basków nie pasuje do żadnego z gotowych szablonów. Nie jest to ani klasyczna Hiszpania z flamenco, ani Prowansja z lawendą. To kraina osobna, o własnym języku, kuchni i rytmie, w której obok dużych miast istnieją wioski tak małe, że nie sposób ich znaleźć na zwykłej mapie. A kiedy już się na nich znajdziesz, okaże się, że właśnie tam, a nie w zatłoczonym San Sebastian czy modnym Bilbao, bije najczystszy puls tego regionu.