Najdroższy obraz świata – historia, autor i ciekawostki

Większość osób, szukając informacji o najdroższym obrazie świata, zatrzymuje się na samej kwocie. Pada liczba, robi wrażenie, wywołuje komentarze – i koniec zainteresowania. To błąd, bo właśnie to, co dzieje się przed i po rekordowej aukcji, najlepiej pokazuje, jak naprawdę działa rynek sztuki i dlaczego akurat ten obraz kosztuje tyle, a nie połowę mniej. Poniżej konkretna historia: jak niepozorna, zniszczona deska stała się dziełem przypisywanym Leonardowi da Vinci, sprzedanym za ponad 450 mln dolarów, dlaczego część specjalistów wciąż ma wątpliwości i czemu obecnie… nikt go oficjalnie nie może zobaczyć.

Cena to tylko wierzchołek góry lodowej

Najdroższym obrazem sprzedanym na aukcji jest obecnie „Salvator Mundi”, przypisywany Leonardowi da Vinci. 15 listopada 2017 roku w domu aukcyjnym Christie’s w Nowym Jorku osiągnął cenę 450,3 mln dolarów (z opłatami). To kwota, która pobiła poprzednie rekordy z ogromnym zapasem.

Skupianie się wyłącznie na liczbie sprawia, że umyka kilka istotnych rzeczy:

• obraz przez lata uchodził za kopię, wartą tyle co przeciętny obraz z XIX wieku,
• jego stan zachowania był katastrofalny, a konserwacja bardzo daleko idąca,
• specjaliści nie są zgodni, jak duży jest udział samego Leonarda w tym dziele,
• rekordowa cena to efekt zderzenia sztuki, polityki i prestiżu, nie tylko „geniuszu artysty”.

Bez zrozumienia tej układanki „najdroższy obraz świata” brzmi jak ciekawostka z portalu informacyjnego. Z kontekstem staje się podręcznikowym przykładem tego, jak tworzy się wartość sztuki – nie tylko artystyczną, ale też rynkową.

„Salvator Mundi” – obraz, który zmartwychwstał

„Salvator Mundi” („Zbawiciel świata”) przedstawia Chrystusa frontalnie, w błękitnej szacie, z prawą dłonią uniesioną w geście błogosławieństwa i lewą trzymającą przezroczystą kulę. To typ ikonograficzny obecny w sztuce od wieków, ale wersja przypisywana Leonardowi jest wyjątkowa – głównie z powodu autora i losów dzieła.

Od zniszczonej deski do „nowego Leonarda”

Około 1500 roku Leonardo da Vinci miał namalować „Salvator Mundi” na zlecenie, prawdopodobnie dla króla Francji lub możnego rodu. Potem ślad się rozmywa, aż do XVII wieku, kiedy obraz pojawia się w kolekcji króla Anglii Karola I Stuarta. Później trafia na rynek, znika na dziesięciolecia, przechodzi z rąk do rąk.

W 1958 roku obraz zostaje sprzedany na aukcji w Londynie jako kopia warsztatowa Leonarda za… 45 funtów. Był przemalowany, zniszczony, uznany za dzieło mało znaczącego artysty. W tym stanie krąży po rynku aż do 2005 roku, kiedy grupa handlarzy sztuką ze Stanów Zjednoczonych kupuje go za 1175 dolarów.

I tu zaczyna się prawdziwa historia. Obraz trafia do konserwacji. Pod warstwami zabrudzeń i przemalowań odsłaniają się fragmenty, które zaczynają przypominać styl Leonarda – zwłaszcza twarz i charakterystyczne miękkie modelowanie (tzw. sfumato). Zlecone zostają badania, konsultacje z historykami sztuki, porównania z innymi dziełami mistrza.

Po kilku latach konserwacji i analiz część ekspertów dochodzi do wniosku, że to nie kopia, ale oryginalny Leonardo (przynajmniej w kluczowych partiach). W 2011 roku obraz zostaje pokazany w National Gallery w Londynie właśnie jako dzieło Leonarda. Od tego momentu jego rynkowa wartość przestaje być liczbą pięciocyfrową, a zaczyna być trudna do oszacowania.

„Salvator Mundi” jest jednym z zaledwie mniej niż 20 znanych obrazów przypisywanych Leonardowi da Vinci na świecie. Sam ten fakt, niezależnie od jakości dzieła, automatycznie wynosi je do kategorii „bezcenna rzadkość”.

Leonardo da Vinci – autor czy marka?

Najmocniej dyskutowanym aspektem „Salvator Mundi” nie jest sama cena, tylko pytanie: na ile jest to faktycznie dzieło Leonarda, a na ile produktu jego warsztatu i późniejszych przemalowań. Ten spór nie jest akademicką ciekawostką – od odpowiedzi zaleły setki milionów dolarów.

Spór o atrybucję: fakty kontra marketing

W przypadku dawnych mistrzów atrybucje rzadko są czarno-białe. Leonardo prowadził warsztat, w którym uczniowie kopiowali jego kompozycje, a on sam korygował lub malował kluczowe fragmenty. W efekcie powstawały obrazy „z kręgu Leonarda”, „z warsztatu Leonarda”, „częściowo autorstwa Leonarda” itp.

W odniesieniu do „Salvator Mundi” istnieją zasadnicze obozy:

• część badaczy uważa obraz za w pełni autorski – argumentując jakością modelunku twarzy, dłońmi i zbieżnościami z innymi dziełami,
• inni uznają go za dzieło warsztatowe z istotnym udziałem Leonarda w kluczowych partiach,
• jeszcze inni twierdzą, że udział mistrza jest minimalny, a dominuje praca uczniów i późniejszych konserwatorów.

Dodatkowo ogromną rolę odgrywa tu skala ingerencji konserwatorskiej. Aby usunąć przemalowania i przywrócić pierwotny wygląd, wprowadzono wiele nowych warstw farby. Dla części krytyków „Salvator Mundi” jest więc w dużej mierze współczesną rekonstrukcją, a nie „czystym” Leonardem.

Rynek sztuki potrzebował jednak prostej, nośnej historii: „odnaleziony Leonardo”. W katalogu aukcyjnym Christie’s tytuł „Leonardo da Vinci” był eksponowany maksymalnie, a wątpliwości – przesuwane na dalszy plan. To klasyczny przykład, jak marka autora i narracja potrafią przeważyć nad niuansami naukowymi.

Aukcja, która pobiła wszystkie rekordy

15 listopada 2017 roku „Salvator Mundi” trafia na sprzedaż w Christie’s. Zastosowana strategia była nietypowa: zamiast w klasycznej aukcji sztuki dawnej, obraz wystawiono w głośnej wieczornej aukcji sztuki powojennej i współczesnej – obok dzieł takich jak Basquiat czy Warhol.

Chodziło o przyciągnięcie nowych nabywców: kolekcjonerów przyzwyczajonych do wydawania dziesiątek milionów na sztukę współczesną, dla których „nowy Leonardo” jest czymś jeszcze bardziej prestiżowym niż kolejny Pollock. Zadziałało. Licytacja trwała około 19 minut, a cena szybko przebiła oczekiwania.

Ostateczna kwota: 400 mln dolarów młotkowo, czyli 450,3 mln dolarów z prowizją. Kupującym okazał się saudyjski książę Bader bin Abdullah bin Mohammed bin Farhan Al Saud, działający – według licznych źródeł – w imieniu następcy tronu Arabii Saudyjskiej, Mohammada ibn Salmana.

„Salvator Mundi” stał się jednocześnie najdroższym obrazem sprzedanym na aukcji i symbolem wejścia bogatych państw Zatoki Perskiej do gry o najbardziej prestiżowe dzieła sztuki zachodniej.

Gdzie jest dziś najdroższy obraz świata?

Po aukcji ogłoszono, że obraz trafi do Louvre Abu Dhabi. Zaprezentowano nawet materiały promocyjne, zapowiedziano ekspozycję. Jednak otwarcie wystawy kilkukrotnie przekładano, aż w końcu sprawa ucichła. Obecnie „Salvator Mundi” nie jest dostępny publicznie.

Według doniesień mediów obraz ma znajdować się na pokładzie prywatnego jachtu należącego do saudyjskiego następcy tronu lub w jednej z jego rezydencji. Nie zostało to oficjalnie potwierdzone, ale brak publicznej prezentacji dzieła takiej rangi budzi zrozumiałe pytania.

W międzyczasie pojawiły się doniesienia, że przy okazji planowanej (i zrealizowanej później) wielkiej wystawy Leonarda w Louvre w Paryżu prowadzono negocjacje w sprawie wypożyczenia „Salvator Mundi”. Według przecieków, jedną z osi sporu miało być to, czy muzeum opisze obraz jako w pełni autorskie dzieło Leonarda. Brak porozumienia miał być jednym z powodów, dla których obraz ostatecznie nie trafił na ekspozycję.

Efekt jest paradoksalny: najdroższy obraz świata stał się jednocześnie jednym z najbardziej niedostępnych dzieł sztuki. Dla wielu osób jego istnienie ogranicza się do zdjęć prasowych z aukcji i kilku reprodukcji krążących w internecie.

Ciekawostki i mniej znane fakty o „Salvator Mundi”

• Przez większość XX wieku obraz wisiał w prywatnych wnętrzach jako niepozorna, przemalowana deska, bez świadomości, jaką potencjalną wartość może mieć.
• Przed rekordową aukcją w 2017 roku obraz zdążył już zmienić właściciela za ok. 80 mln dolarów (sprzedaż prywatna rosyjskiemu kolekcjonerowi Dmitrijowi Rybołowlewowi), co pokazuje, jak szybko rosła jego wycena po „odkryciu” jako Leonarda.
• W czasie konserwacji przywrócono m.in. dawny układ włosów Chrystusa i część szczegółów szaty, które wcześniej były zasłonięte przemalowaniami.
• Przezroczysta kula w dłoni Chrystusa budzi dyskusje fizyków i historyków sztuki – pod względem załamania światła nie jest realistyczna, co część badaczy odczytuje jako świadomy zabieg symboliczny.

Skok wartości „Salvator Mundi” od 1175 dolarów do ponad 450 mln dolarów w ciągu zaledwie kilkunastu lat jest jednym z najbardziej spektakularnych przykładów wzrostu ceny pojedynczego dzieła sztuki w historii.

Co ta historia mówi o rynku sztuki?

„Salvator Mundi” jest wygodnym studium przypadku dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć, jak działa rynek sztuki na najwyższym poziomie. Pokazuje, że wartość dzieła jest efektem połączenia kilku czynników:

• radykalnej rzadkości (bardzo mało zachowanych obrazów Leonarda),
• silnej narracji (odnalezione arcydzieło po wiekach zapomnienia),
• autorytetu instytucji (prezentacja w National Gallery, sprzedaż w Christie’s),
• prestiżu dla nabywcy (państwo lub osoba prywatna budująca wizerunek przez kulturę),
• kontrowersji i dyskusji, które paradoksalnie tylko podbijają zainteresowanie.

Cena ponad 450 mln dolarów nie oznacza, że obraz jest „pięć razy lepszy” niż inne dzieła Leonarda czy da się go w jakikolwiek obiektywny sposób wycenić. Raczej odzwierciedla moment, w którym symboliczna wartość (bycie właścicielem „najdroższego obrazu świata”, przypisywanego największemu artyście renesansu) spotkała się z możliwościami finansowymi i ambicją konkretnego nabywcy.

Dla osób zaczynających interesować się sztuką ta historia jest dobrym przypomnieniem: gdy pojawia się rekordowa kwota, warto od razu pytać nie tylko „ile?”, ale przede wszystkim „dlaczego akurat to dzieło i w tym momencie?”. W przypadku „Salvator Mundi” odpowiedź prowadzi przez warsztat Leonarda, laboratoria konserwatorskie, sale muzealne, gabinety prawników, aż po prywatne apartamenty władców współczesnego świata.