Nietylko czy nie tylko – jak zapisywać to wyrażenie?

Wątpliwości typu „nietylko czy nie tylko” pojawiają się bardzo często – i nic dziwnego. W języku polskim raz piszemy coś łącznie („niektóry”), a raz osobno („nie tylko”), a reguły bywają zawiłe. W tym artykule krok po kroku wyjaśniam, jak zapisywać wyrażenie „nie tylko”, kiedy w ogóle nie wolno pisać „nietylko” i jak nie dać się zwieść podobnym formom.

Co to znaczy „nie tylko” i do czego służy?

Wyrażenie „nie tylko” jest spójnikiem (lub wyrażeniem spójnikowym), który służy do tworzenia konstrukcji wyliczających w stylu:

„nie tylko …, ale (również / także / i) …”

Najprościej można to zapisać jak schemat:

\[ \text{nie tylko } A, \text{ ale (również) } B \]

gdzie:

• \(A\) – pierwszy element (cecha, osoba, rzecz),
• \(B\) – drugi element, który dołączamy do pierwszego.

Przykład:

• \(A\): lubi kawę
• \(B\): lubi herbatę

Zdanie z użyciem schematu:

„On nie tylko lubi kawę, ale też lubi herbatę.”

Gdybyśmy zapisali to jako „nietylko”, zdanie byłoby po prostu błędne ortograficznie.

„Nietylko” czy „nie tylko”? Jedna podstawowa zasada

W aktualnej normie języka polskiego poprawna jest wyłącznie forma:

✔ nie tylko – zawsze osobno

Forma:

✘ nietylko – jest zawsze niepoprawna w standardowym języku.

Możemy tę zasadę zapamiętać jak bardzo prosty „wzór językowy”:

\[ \text{Zawsze: } \text{„nie tylko”} = \text{„nie” + „tylko” (oddzielnie)} \]

Dlaczego „nie tylko” piszemy osobno?

Wyrażenie „nie tylko” składa się z:

• partykuły „nie” – która zaprzecza lub osłabia,
• przysłówka/partykuły „tylko” – która ogranicza („wyłącznie”, „jedynie”).

W praktyce „nie tylko” nie tworzy jednego nowego słowa o innym znaczeniu, lecz zachowuje osobne znaczenia obu części i razem pełni rolę wyrażenia spójnikowego.

Można to porównać z układem:

\[ \text{„nie”} + \text{„tylko”} \neq \text{„nietylko”} \]

Po lewej stronie mamy dwa osobne wyrazy, które razem budują konstrukcję „nie tylko …, ale także …”. Po prawej stronie byłoby jedno sztuczne słowo, które w polszczyźnie nie funkcjonuje.

Przykłady: kiedy na pewno „nie tylko” (osobno)?

Praktyka jest najlepsza do zapamiętania reguły. Zobaczmy typowe zdania:

• To nie tylko ładne, ale też funkcjonalne mieszkanie.
• Ona nie tylko śpiewa, ale również gra na pianinie.
• Ten film nie tylko bawi, ale i zmusza do myślenia.
• On nie tylko zna angielski, ale także niemiecki.
• To była nie tylko długa, ale też bardzo męcząca podróż.

W każdym z tych zdań „nie tylko” wprowadza pierwszy element, do którego „dorzucamy” kolejny:

\[ \text{nie tylko } A, \text{ ale (również) } B \]

Bez tego schematu całe wyrażenie traci sens:

• „To nietylko ładne mieszkanie.” – błąd ortograficzny i stylistyczny.

Tabela: „nie tylko” – poprawne i błędne użycia

Czy istnieje jakaś sytuacja, gdy można by napisać „nietylko”?

W normie ogólnej – nie. Słowniki i zasady pisowni nie notują formy „nietylko” jako poprawnej. Można ją spotkać jedynie:

• w prywatnych notatkach,
• w mediach społecznościowych,
• w żartach językowych lub stylizacjach (np. oddających mowę dziecka).

W takich wypadkach jest to raczej błąd lub świadoma stylizacja, a nie poprawna forma. Jeśli chcesz pisać poprawnie według zasad gramatyki języka polskiego – używaj zawsze „nie tylko” osobno.

Dlaczego w ogóle mamy wątpliwości? Podobne słowa mylące użytkowników

Wiele osób myli „nie tylko” z innymi wyrazami, które piszemy łącznie z „nie”. Możemy potraktować to jak dwa różne „zbiory” pisowni:

• Zbiór 1 – pisownia łączna: \(\{\text{niektóry}, \text{niejeden}, \text{niebawem}\}\)
• Zbiór 2 – pisownia rozdzielna: \(\{\text{nie tylko}, \text{nie bardzo}, \text{nie zawsze}\}\)

W obu zbiorach jest „nie”, ale:

• w pierwszym zbiorem łączy się z wyrazem w jedno słowo (zwykle po wielu latach utrwalenia w języku),
• w drugim pozostaje oddzielną partykułą, a całość tworzy jedynie wyrażenie, nie nowy wyraz.

Przykłady mylących par:

• niektóry – jedno słowo (inny wyraz, inna funkcja niż „nie tylko”),
• niejeden – jedno słowo, znaczy „wielu”,
• nie tylko – zawsze osobno, pełni funkcję spójnika.

To podobieństwo form bywa źródłem błędów, ale reguła dotycząca „nie tylko” jest wyjątkowo prosta: zawsze osobno.

Mini–procedura: jak sprawdzić, czy w twoim zdaniu potrzebne jest „nie tylko”?

Jeżeli nie jesteś pewien, czy w ogóle masz do czynienia z wyrażeniem „nie tylko” (a nie czymś innym), skorzystaj z prostego „algorytmu językowego”:

1. Znajdź w zdaniu fragment z „nie tylko”.
2. Sprawdź, czy po nim występuje (lub może wystąpić) część „ale też / ale również / ale i”.
3. Sprawdź, czy po obu stronach da się wstawić podobne elementy \(A\) i \(B\): cechy, czynności, osoby, przedmioty.

Jeżeli tak, masz typową konstrukcję:

\[ \text{nie tylko } A, \text{ ale (również) } B \]

Przykład analizy:

„Ona nie tylko gotuje, ale też piecze.”

• „nie tylko” – jest,
• „ale też” – jest,
• \(A =\) gotuje, \(B =\) piecze – obie części są równoległe,
• wynik: forma „nie tylko” jest poprawna i konieczna.

Nie ma tu miejsca na „nietylko”.

Ćwiczenie: sam sprawdź, czy piszesz dobrze

Spróbuj samodzielnie ocenić poniższe zdania. Zastanów się: czy „nie tylko” jest tu użyte poprawnie? A może ktoś napisałby to błędnie jako „nietylko”?

1. Mój telefon służy mi nie tylko do pracy, ale też do rozrywki.
2. To nietylko mój problem, ale również twój.
3. On jest nie tylko inteligentny, ale także pracowity.
4. To było nie tylko trudne zadanie, ale i bardzo ciekawe.

Ocena:

• 1 – poprawnie (trzeba pisać „nie tylko”),
• 2 – błędnie („nietylko” → powinno być „nie tylko”),
• 3 – poprawnie („nie tylko” osobno),
• 4 – poprawnie („nie tylko” osobno).

„Nie tylko” w języku potocznym i w tekstach lifestyle’owych

W tekstach z kategorii „Lifestyle” wyrażenie „nie tylko” pojawia się szczególnie często, bo zwykle opisujemy różne funkcje, zalety albo zastosowania czegoś:

• To krzesło jest nie tylko wygodne, ale też stylowe.
• Ta dieta jest nie tylko skuteczna, ale również łatwa do utrzymania.
• Ten gadżet jest nie tylko modny, ale i praktyczny.
• To miejsce jest nie tylko piękne, ale też spokojne.

Warto zapamiętać prostą zasadę na użytek codziennych tekstów:

Jeśli chcesz pochwalić coś za więcej niż jedną cechę, bardzo często naturalnie użyjesz konstrukcji „nie tylko …, ale też …” – i zawsze zapiszesz ją rozdzielnie.

Różnice w pisowni „nie” – krótkie porównanie (dla porządku)

Choć temat artykułu dotyczy konkretnie wyrażenia „nie tylko”, przydatne jest zrozumienie ogólniejszej zasady pisowni „nie”. Możaby ją przedstawić w uproszczonej formie jako:

\[ \text{„nie” + (przymiotnik/przysłówek w stopniu równym)} \rightarrow \text{zwykle łącznie: „nieładny”, „niegrzeczny”} \]

\[ \text{„nie” + (czasownik)} \rightarrow \text{zawsze osobno: „nie lubię”, „nie pamiętam”} \]

\[ \text{„nie” + (wyrażenie spójnikowe typu „tylko”)} \rightarrow \text{osobno: „nie tylko”} \]

To, że „nie tylko” jest wyrażeniem spójnikowym, sprawia, że nie podlega ogólnej regule o przymiotnikach/przysłówkach pisanych często łącznie z „nie”. Dlatego nie możemy analogicznie tworzyć „nietylko” na wzór „nieładny”.

Praktyczna ściąga: jak pisać „nie tylko”?

Na koniec krótka, praktyczna ściąga, którą można potraktować jak prosty „wzór”:

• \(1.\) Forma podstawowa: zawsze „nie tylko” (osobno).
• \(2.\) Najczęstsza konstrukcja: \(\text{„nie tylko” } A, \text{ ale też } B\).
• \(3.\) Synonimy drugiej części: „ale również”, „ale i”, „lecz także”.
• \(4.\) Forma „nietylko” – traktuj jako błąd ortograficzny.
• \(5.\) Gdy piszesz tekst lifestyle’owy i wyliczasz zalety, bardzo prawdopodobne, że potrzebujesz właśnie „nie tylko …, ale też …”.

Jeżeli zapamiętasz te kilka punktów i schemat:

\[ \text{nie tylko } A, \text{ ale (również) } B \]

– wątpliwość „nietylko czy nie tylko” praktycznie przestanie się pojawiać, a twoje teksty zyskają na poprawności i przejrzystości.