Antygona – streszczenie szczegółowe dramatu

Co wspólnego mają bunt nastolatki i starogrecka tragedia? Więcej, niż może się wydawać. W dramacie Sofoklesa zwykły sprzeciw wobec niesprawiedliwego prawa urasta do rangi konfliktu między człowiekiem a państwem, bogami i własnym sumieniem. „Antygona” to opowieść, w której każda decyzja kosztuje życie, a bohaterowie są z góry skazani na klęskę – choć każdy z nich ma swoje racje. Poniższe streszczenie prowadzi krok po kroku przez wszystkie ważne wydarzenia dramatu, tak jak rozgrywają się one na scenie.

Tło dramatu i sytuacja wyjściowa

Akcja „Antygony” dzieje się w Tebach, tuż po bratobójczej wojnie między Eteoklesem a Polinejkesem, synami Edypa. Obaj polegli, zabijając się nawzajem w walce o władzę. W mieście władzę przejmuje Kreon, wuj Antygony, nowy władca Teb.

Kreon wydaje surowy dekret: Eteokles, który bronił miasta, ma być pochowany z honorami. Polinejkes, uznany za zdrajcę atakującego własne miasto, zostaje pozbawiony prawa do pogrzebu. Kreon zakazuje nie tylko pochówku, ale nawet symbolicznego przysypania ciała ziemią. Kto złamie jego rozkaz, poniesie śmierć przez ukamienowanie. W takim momencie rozpoczyna się fabuła dramatu.

Zakaz Kreona i decyzja Antygony

Na początku utworu Antygona spotyka się ze swoją siostrą Ismeną przed pałacem królewskim. Informuje ją o dekrecie Kreona i o tym, że ciało Polinejkesa leży niepochowane poza murami Teb, wystawione na pastwę ptaków i psów. Dla Greków brak pogrzebu oznaczał wieczną tułaczkę duszy – to nie jest tylko „brak ceremonii”, ale realna krzywda po śmierci.

Antygona jest zdecydowana: postanawia wbrew zakazowi pochować brata. Uważa, że prawo boskie nakazujące pochówek zmarłych stoi wyżej niż prawa ustanowione przez człowieka. Ismena, choć kocha brata, boi się sprzeciwić królowi. Przestrzega Antygonę, przypomina o ich słabości jako kobiet i o tym, że sprzeciw wobec władzy oznacza pewną śmierć.

Antygona odrzuca lęk siostry i wprost deklaruje, że woli umrzeć, niż zostawić ciało brata niepochowane. Od tej decyzji nie ma już odwrotu – dramat zaczyna się naprawdę.

Konflikt Antygony z Ismeną i Kreonem

Po scenie sióstr na scenę wchodzi chór tebańskich starców. Przypomina wydarzenia wojny braci i cieszy się z zakończenia konfliktu. Tymczasem Kreon wychodzi przed pałac i wygłasza do nich przemowę. Podkreśla, że najwyżej ceni lojalność wobec państwa i że nie zniesie zdrady. Stąd właśnie jego rozkaz dotyczący Polinejkesa: zdrajca nie może mieć grobu.

Niedługo potem przybywa strażnik z niepokojącą wiadomością: ktoś naruszył zakaz i dokonał symbolicznego pochówku Polinejkesa, posypując jego ciało cienką warstwą ziemi. Nie wiadomo, kto to zrobił. Kreon wpada w gniew, podejrzewa spisek, grozi strażnikom, że jeśli winny się nie znajdzie, oni sami odpowiedzą życiem. Strażnik w panice odchodzi, ale obiecuje szukać sprawcy.

Pierwsza konfrontacja z władcą

Po pewnym czasie strażnik powraca i przyprowadza Antygonę. Opowiada, że straże zmyły ziemię z ciała, a wtedy pojawiła się młoda kobieta, która po raz drugi dokonała obrzędu pogrzebowego. Schwytana na gorącym uczynku Antygona nie próbuje uciekać.

Rozpoczyna się pierwsza otwarta konfrontacja Antygony z Kreonem. Władca pyta, czy znała rozkaz zakazujący pochowania Polinejkesa. Antygona potwierdza, że znała, i równie otwarcie przyznaje się do jego złamania. Co więcej, nie okazuje skruchy. Mówi, że prawa boskie są odwieczne, ważniejsze niż ludzkie dekrety, dlatego rozkaz Kreona jest niesprawiedliwy.

Kreon widzi w jej czynach nie tylko złamanie prawa, ale osobisty atak na własny autorytet i porządek państwowy. Oskarża ją o pychę i bunt. Antygona odpowiada, że nie wstydzi się tego, co zrobiła, a jej czyn pochwaliłby każdy, gdyby nie bał się króla. Tu po raz pierwszy wyraźnie widać, że społeczeństwo się boi, a Kreon rządzi strachem.

Spór o prawo boskie i ludzkie

Ismena zostaje wezwana przed oblicze Kreona. Przerażona sytuacją nagle deklaruje, że chce współdzielić winę swojej siostry. Pragnie zginąć razem z nią, choć wcześniej nie miała odwagi działać. Antygona odrzuca tę „spóźnioną” solidarność. Twierdzi, że Ismena nie brała udziału w czynie, więc nie ma prawa do tej samej śmierci.

Kreon tymczasem ogłasza, że obie siostry zasługują na karę. Ma wrażenie, że kobiety spiskują przeciw jego władzy. Chór jest rozdarty: z jednej strony szanuje prawo królewskie, z drugiej – dostrzega moralną słuszność Antygony. Na razie jednak nie staje otwarcie przeciw królowi.

Hajmon, Tejrezjasz i narastający dramat

W tej sytuacji pojawia się kolejny ważny bohater – Hajmon, syn Kreona i narzeczony Antygony. Jego wejście rozpoczyna drugą, jeszcze bardziej napiętą fazę tragedii.

Rozmowa Hajmona z Kreonem

Początkowo rozmowa ojca z synem jest spokojna. Hajmon deklaruje posłuszeństwo wobec Kreona jako króla i ojca. Stopniowo jednak przechodzi do sedna: stara się przekonać ojca, żeby nie skazywał Antygony na śmierć. Delikatnie, ale wyraźnie mówi, że lud Teb współczuje dziewczynie i uważa jej czyn za szlachetny.

Kreon reaguje agresywnie. Twierdzi, że król nie może kierować się opinią tłumu, a młody wiek Hajmona sprawia, że daje się zwieść kobiecym wpływom. Oskarża syna, że staje po stronie buntowniczki przeciwko własnemu ojcu. Spór szybko się zaostrza. Hajmon zaczyna mówić otwarcie, że upór Kreona prowadzi do tragedii, a naruszenie praw boskich zemści się na królu.

Rozmowa kończy się zerwaniem. Hajmon w gniewie opuszcza pałac, rzucając w stronę ojca słowa, które można odczytać jako zapowiedź samobójstwa lub śmierci, jeśli Antygona zginie. Odtąd staje się przeciwnikiem decyzji Kreona, choć nie ma siły jej powstrzymać.

Przepowiednia Tejrezjasza

W kolejnej scenie pojawia się Tejrezjasz, ślepy wieszcz. Przynosi niepokojącą wieść: bogowie są obrażeni na Teban. Ofiary składane na ołtarzach są odrzucane, a znaki wróżebne są złe. Powód jest jasny – niepochowane ciało Polinejkesa plugawi miasto, a przelana krew Antygony dodatkowo sprowadzi gniew bogów.

Kreon początkowo reaguje podejrzliwie. Zarzuca Tejrezjaszowi chęć zysku i manipulację. Wieszcz jednak mocno podkreśla, że to nie osobisty interes, lecz głos bogów. Zapowiada Kreonowi, że za zmarłego pozostawionego bez pogrzebu i za uwięzioną żywą dziewczynę przyjdzie wkrótce straszliwa zapłata: władca straci własne dziecko, a w jego domu zapanuje żałoba.

Po odejściu Tejrezjasza chór przekonuje Kreona, że tym razem naprawdę warto posłuchać proroka. To przełomowy moment: Kreon po raz pierwszy chwia się w swoim uporze i zaczyna rozumieć, że poszedł za daleko.

Skazanie Antygony i jej śmierć

Zanim jednak Kreon zmieni decyzję, następuje jedna z najbardziej poruszających scen dramatu. Antygona zostaje wyprowadzona na śmierć. Kreon zdecydował, że nie zostanie ukamienowana przez lud, ale zamknięta żywcem w skalnej grocie, gdzie ma powoli umrzeć z głodu i samotności. Ma to być niby „łagodniejsza” kara, a jednocześnie próba przerzucenia odpowiedzialności – dziewczyna niby umrze „z woli bogów”, bo król jej nie zabije bezpośrednio.

Antygona żegna się z Tebami, ze słońcem, z życiem, którego nie zdążyła w pełni przeżyć. Nie ma męża ani dzieci, a już musi zejść do grobu. Opłakuje swój los, ale jednocześnie nie wycofuje się ze swojej postawy. Uważa, że wypełniła obowiązek wobec brata i bogów, więc nie ma się czego wstydzić. To poczucie tragicznej dumny towarzyszy jej do końca.

„Antygona” rozgrywa się w ciągu jednego dnia, w jednym miejscu (przed pałacem w Tebach), przy ograniczonej liczbie postaci – to klasyczny przykład zachowania trzech jedności w tragedii antycznej.

Po wyprowadzeniu Antygony Kreon, pod wpływem słów Tejrezjasza i chóru, wreszcie ustępuje. Decyduje się uwolnić Antygonę z groty i urządzić właściwy pochówek Polinejkesa. Bierze kilku ludzi i sam wyrusza, by naprawić błędy. Jednak w tragedii antycznej moment zrozumienia najczęściej przychodzi za późno.

Finał: samobójstwa i katastrofa Kreona

Niedługo potem do pałacu przybiega posłaniec. Przynosi wieść o wydarzeniach, które rozegrały się przy grocie. Gdy Kreon i jego ludzie dotarli na miejsce, było już za późno. Antygona popełniła samobójstwo – powiesiła się na własnym welonie, nie czekając na zmianę losu.

Przy jej ciele znaleziono Hajmona. Młodzieniec najpierw próbował zaatakować ojca, ale nie zdoławszy go zabić, zwrócił miecz przeciw sobie. Zrozpaczonego, trzymającego martwą Antygonę w ramionach, nic nie było już w stanie powstrzymać. Hajmon umiera, przeklinając ojca w milczeniu.

Posłaniec przekazuje te informacje królowej Eurydyce, żonie Kreona i matce Hajmona. Nie wybucha ona na scenie gwałtowną rozpaczą – w milczeniu odchodzi do pałacu. Wkrótce dociera kolejna wieść: Eurydyka również popełniła samobójstwo, przeklinając męża za śmierć syna.

Kreon zostaje sam, otoczony trupami najbliższych. Zrozumiał swój błąd, ale poniósł maksymalną możliwą karę. Chór podsumowuje wydarzenia, wskazując, że pycha i lekceważenie boskich praw prowadzą do zguby, a mądrość przychodzi do człowieka zwykle wtedy, gdy wszystko jest już stracone.

Najważniejsze motywy widoczne w fabule

Choć celem dramatu nie jest „wykład z etyki”, w samej fabule bardzo wyraźnie pokazane są pewne motywy, ważne także na sprawdzianach i maturze.

• Konflikt prawa boskiego i ludzkiego – Antygona stoi po stronie odwiecznych, niepisanych praw bogów, Kreon – po stronie prawa państwowego. Oboje ponoszą konsekwencje swoich wyborów.
• Tragizm postaci – każda decyzja jest zła: Antygona może zdradzić brata albo umrzeć, Kreon – złamać własny rozkaz albo narazić się bogom. Nie da się wyjść bez strat.
• Rola władzy – Kreon zaczyna jako władca, który chce dobra polis, ale zamienia się w tyrana, nieumiejącego się wycofać. Jego upór kosztuje życie całej rodziny.
• Samotność w buncie – Antygona działa prawie sama: Ismena się boi, chór milczy, lud nie odważa się sprzeciwić. To bardzo współczesne doświadczenie osoby, która mówi „nie”, gdy wszyscy inni milczą.

Tak zarysowana fabuła „Antygony” pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego ten stosunkowo krótki dramat wciąż wraca w szkole, teatrze i dyskusjach o prawie oraz moralności. Historia jest prosta: pochówek brata i upór władcy. Ale konsekwencje tej prostej decyzji sięgają śmierci, winy i pytania, czy zawsze warto umierać za swoje przekonania.