Środki stylistyczne – przykłady i funkcje w tekście

W większości szkolnych wypracowań brakuje jednego: świadomego użycia środków stylistycznych, zamiast przypadkowego „upiększania” zdań. Rozwiązaniem jest nauczenie się kilku konkretnych środków stylistycznych, ich funkcji i typowych przykładów, tak by dobierać je celowo do rodzaju tekstu.

Środki stylistyczne nie są zarezerwowane wyłącznie dla poezji – działają tak samo w mailu, eseju, felietonie czy opisie produktu. Warto znać nie tylko ich definicje, ale przede wszystkim to, po co i kiedy w ogóle warto po nie sięgnąć.

Czym są środki stylistyczne i po co się je stosuje

Środki stylistyczne to powtarzalne sposoby kształtowania języka, które nadają tekstowi określony charakter: bardziej obrazowy, emocjonalny, perswazyjny, ironiczny itd. Nie chodzi tu o „ładne słówka”, tylko o narzędzia, które mają konkretny efekt na odbiorcy.

Najprościej: jeśli zwykłe zdanie przekazuje tylko informację, to zdanie ze środkiem stylistycznym przekazuje informację plus nastrój, ocenę, emocję lub dodatkowe skojarzenia. Dobrze dobrany środek stylistyczny:

• ułatwia zapamiętanie treści,
• wzmacnia przekaz (np. reklamowy, publicystyczny),
• buduje styl autora (felieton, blog, esej),
• pozwala skrótem wyrazić coś, co „normalnie” wymagałoby długiego tłumaczenia.

W praktyce przydają się więc wszędzie tam, gdzie liczy się nie tylko „co”, ale też „jak” zostało powiedziane. Warto też pamiętać, że brak środków stylistycznych to też decyzja – styl oszczędny, suchy, wyłącznie informacyjny.

Najważniejsze: środek stylistyczny ma sens tylko wtedy, gdy zmienia coś w odbiorze tekstu. Jeśli nic nie dodaje – jest zbędną ozdobą.

Najczęściej używane środki stylistyczne

W teorii lista środków stylistycznych jest bardzo długa, ale w praktyce najczęściej pojawia się kilkanaście z nich. Dobrze opanować przede wszystkim te, które pojawiają się w każdej maturze i w większości analiz tekstu.

Środki oparte na znaczeniu (semantyczne)

Ta grupa środków stylistycznych zmienia przede wszystkim znaczenie słów – często w sposób obrazowy lub przenośny. Stosowana jest zarówno w poezji, jak i w tekstach popularnonaukowych czy publicystycznych.

Metafora (przenośnia) polega na połączeniu dwóch elementów, które normalnie do siebie nie pasują, ale razem tworzą nowe znaczenie. Przykład: „miasto zasnęło”, „morze świateł”. Chodzi o skojarzenie, nie o dosłowność. Dobra metafora jest konkretna i nieprzypadkowa.

Porównanie łączy dwa elementy za pomocą słów typu „jak”, „jakby”, „niczym”. Przykład: „szybki jak błyskawica”, „twardy jak skała”. W tekstach początkujących autorów porównań bywa za dużo – lepiej postawić na kilka mocnych niż na co zdanie.

Personifikacja (uosobienie) to nadanie cech ludzkich rzeczom, zjawiskom, zwierzętom: „wiatr śpiewa”, „historia oceni”. Używana często w opisach przyrody i w tekstach literackich, ale pojawia się też w reklamach („Twoje włosy pokocha ten szampon”).

Metonimia i synekdocha są bardziej techniczne, ale w praktyce dość częste. Metonimia: „czytam Mickiewicza” (zamiast „czytam utwory Mickiewicza”), „cała sala śmiała się” (zamiast „wszyscy ludzie na sali”). Synekdocha: zastępowanie całości częścią („pod dachami Paryża” – o mieszkańcach miasta, nie o samych dachach).

W tekstach użytkowych lepsza od przeładowanej metafory jest z reguły jedna wyrazista metafora albo porównanie na akapit. Zbyt gęste nagromadzenie przenośni męczy czytelnika i rozmywa główną myśl.

Środki oparte na brzmieniu i budowie zdania

Druga duża grupa to środki, które wpływają na rytm, brzmienie i strukturę wypowiedzi. Dzięki nim tekst płynie, zapada w pamięć albo celowo „zgrzyta”, jeśli ma niepokoić.

Powtórzenie to celowe użycie tego samego słowa lub konstrukcji kilka razy. Przykład: „Czekam. Czekam na znak. Czekam na ruch.” Powtórzenia wzmacniają emocje i ułatwiają zapamiętanie kluczowej frazy. Nie należy mylić ich z nieświadomą monotonią słownictwa.

Anafora to szczególny rodzaj powtórzenia – na początku kolejnych wersów lub zdań: „Nie chcę milczeć. Nie chcę udawać. Nie chcę zapomnieć.” Często pojawia się w przemówieniach i manifestach.

Epifora działa odwrotnie – powtarzany element pojawia się na końcu kolejnych zdań. Używana jest rzadziej, ale może brzmieć bardzo rytmicznie: „Mówił szeptem – dla niej. Oddychał wolno – dla niej. Milczał – dla niej.”

Aliteracja to powtórzenie jednakowych lub podobnych głosek na początku wyrazów: „szumią szuwary”, „błyszczały białe bałwany”. Częściej spotykana w poezji i reklamie (hasła, slogany), bo nadaje tekstowi charakter „rymowanki”.

Wreszcie paralelizm składniowy – budowanie kilku zdań na podobnej, niemal identycznej konstrukcji: „Chciał dobrze, myślał jasno, działał szybko.” Takie szeregi mocno porządkują wypowiedź i dają poczucie rytmu, ale w nadmiarze nadają tekstowi „urzędowy” charakter.

Środki stylistyczne a funkcja tekstu

Środki stylistyczne nie działają w próżni. Ten sam środek może być trafiony w wierszu, a całkowicie nietrafiony w raporcie. Dlatego warto patrzeć na nie przez pryzmat funkcji tekstu, a nie tylko listy definicji.

Jak dobierać środki do rodzaju wypowiedzi

Innego języka oczekuje się od tekstu informacyjnego, innego od reklamy, a jeszcze innego od opowiadania. Środki stylistyczne pomagają dopasować styl do celu. Dobrze jest zadać sobie proste pytanie: co tekst ma zrobić z czytelnikiem – poinformować, przekonać, poruszyć?

W tekstach o charakterze informacyjnym (notatki prasowe, artykuły popularnonaukowe, instrukcje) środki stylistyczne powinny być używane oszczędnie. Z reguły wystarczą pojedyncze metafory porządkujące trudne pojęcia („kręgosłup konstrukcji”, „główny filar teorii”) oraz lekka personifikacja, jeśli ułatwia zrozumienie („program nie chce się uruchomić”). Zbyt dużo „ozdobników” odbiera tekstowi wiarygodność.

W tekstach perswazyjnych (reklama, felieton, przemówienie) środki stylistyczne są znacznie ważniejsze. Tutaj dobrze pracują powtórzenia, anafory, pytania retoryczne, wyolbrzymienia. Mają budować rytm, emocje i poczucie wspólnoty z odbiorcą. Przykład: „Zasługujesz na więcej. Zasługujesz na wybór. Zasługujesz na spokój.”

W tekstach artystycznych (opowiadanie, wiersz, esej literacki) spektrum środków jest najszersze. Można pozwolić sobie na gęste metafory, rozbudowane porównania, grę brzmieniem. Jednak nawet w literaturze ilość nie zastąpi jakości – lepiej mieć jedną obrazową metaforę niż trzy banalne („serce jak z kamienia”, „łzy jak grochy” itp.).

Warto też zwrócić uwagę na teksty użytkowe (maile, oferty, opisy produktów). Tu środki stylistyczne bywają pomijane, a szkoda. Czasem jedna dobra personifikacja albo porównanie potrafi wyróżnić opis wśród dziesiątek innych, o ile nadal pozostaje jasny i konkretny.

Ogólna zasada: im bardziej tekst ma być precyzyjny i jednoznaczny, tym mniej miejsca na rozbudowane środki stylistyczne. Im bardziej ma być emocjonalny i zapamiętywalny, tym większa rola środków wyrazistych: metafor, powtórzeń, kontrastów.

Jak rozpoznawać środki stylistyczne w praktyce

W analizach tekstu (szczególnie na egzaminach) problemem nie jest zwykle brak definicji, tylko trudność z ich zastosowaniem w konkretnym fragmencie. Przydaje się prosty schemat postępowania.

Najpierw warto ustalić, które elementy w ogóle „odstają” od języka potocznego. Jeśli zdanie brzmi jak czysta informacja („Temperatura spada do zera”), to prawdopodobnie środka stylistycznego tam nie ma. Jeśli pojawia się element zaskakujący („Noc powoli zakrywała miasto zwartym płaszczem”), można podejrzewać metaforę lub personifikację.

Drugi krok: sprawdzenie co zostało połączone w nietypowy sposób. Jeśli rzecz nieożywiona „coś robi” jak człowiek – to personifikacja. Jeśli coś jest „jak coś” – to porównanie. Jeśli dwa odległe skojarzeniowo elementy łączą się bez „jak” – najczęściej metafora.

W przypadku środków opartych na brzmieniu dobrze jest czytać fragment na głos. Powtórzenia, anafory, rytm zdań słychać lepiej niż w cichej lekturze. Jeśli w kilku zdaniach pod rząd powtarza się ta sama konstrukcja lub słowo – najpewniej nie jest to przypadek.

Najczęstszy błąd początkujących to „doszukiwanie się” środków stylistycznych na siłę, w każdym zdaniu. Lepsze jest wskazanie mniejszej liczby środków, ale dobrze uzasadnionych funkcją („powtórzenie podkreśla bezradność bohatera”), niż lista przypadkowych terminów bez wyjaśnienia, po co autor ich użył.

Typowe błędy w używaniu środków stylistycznych

Początkujący autorzy często powtarzają te same potknięcia. Świadomość takich błędów pomaga trochę „przefiltrować” własny tekst przed oddaniem go do oceny.

Po pierwsze, przeładowanie metaforami. Kilka obrazów w jednym zdaniu robi wrażenie chaosu: „Morze problemów zalewało jego kamienne serce, które pękało jak szkło w burzy emocji”. Trudno z tego wyłowić jedną wyraźną myśl. Najlepiej zostawić jedno, maksymalnie dwa obrazy, które naprawdę niosą sens.

Po drugie, banalne porównania. Zwroty typu „biały jak śnieg”, „zimny jak lód”, „silny jak lew” są tak zużyte, że praktycznie nie działają na wyobraźnię. Jeśli pojawią się sporadycznie – nic złego się nie stanie, ale budowanie całego tekstu na takich schematach robi wrażenie sztampy.

Po trzecie, mieszanie rejestrów – np. wzniosła metafora obok potocznego, lekko wulgarnego słownictwa. Czasem bywa to zabiegiem zamierzonym (kontrast), ale najczęściej jest efektem braku konsekwencji. Stylistycznie „czystszy” tekst robi lepsze wrażenie niż kolaż przypadkowych tonów.

Po czwarte, nieświadome powtórzenia. Same w sobie powtórzenia mogą być świetnym środkiem stylistycznym, ale tylko wtedy, gdy są zaplanowane. Jeśli to ten sam przymiotnik w każdym zdaniu („piękny widok, piękna chwila, piękne uczucie”), efekt jest raczej męczący niż artystyczny.

Wreszcie, typowy błąd na egzaminach: podawanie nazwy środka bez funkcji. Sama informacja „tu jest metafora” ma ograniczoną wartość. Warto dodać choćby jedno zdanie wyjaśniające: „Metafora ‘miasto zasnęło’ ożywia opis, nadaje mu baśniowy charakter i łagodzi dosłowność przedstawienia”.

Krótki „ściągacz” – środki stylistyczne z przykładami

Dla porządku warto zebrać w jednym miejscu najważniejsze środki stylistyczne, z krótkim przykładem i typową funkcją. Taka mini-lista przydaje się przy nauce do sprawdzianu czy matury.

• Metafora – „morze świateł”, „czas ucieka”. Funkcja: obrazowość, skrót myślowy, nadanie nastroju.
• Porównanie – „cichy jak cień”, „twarda jak skała”. Funkcja: doprecyzowanie wrażeń, uczynienie opisu bardziej konkretnym.
• Personifikacja – „drzewa szeptały”, „noc przyszła po cichu”. Funkcja: ożywienie opisu, nadanie mu liryczności lub grozy.
• Epitet – „szklana cisza”, „gorzka prawda”. Funkcja: podkreślenie cechy, zabarwienie emocjonalne.
• Hiperbola (wyolbrzymienie) – „czekałem całą wieczność”, „milion razy ci mówiłem”. Funkcja: wzmocnienie emocji, często efekt komiczny.
• Litota (niedomówienie) – „to nie był najlepszy pomysł” zamiast „to był fatalny pomysł”. Funkcja: złagodzenie oceny, ironia.
• Ironia – wypowiedź odwrotna do dosłownego znaczenia („Świetnie, znowu się spóźniłeś”). Funkcja: krytyka, dystans, czasem humor.
• Pytanie retoryczne – „Czy naprawdę trzeba to jeszcze tłumaczyć?”. Funkcja: angażowanie odbiorcy, podkreślenie oczywistości.
• Powtórzenie / anafora – „Pamiętam jego głos. Pamiętam spojrzenie. Pamiętam tamtą noc.” Funkcja: rytm, wzmocnienie emocji, podkreślenie ważnych elementów.
• Elipsa (wyrzutnia) – „Idę. Sam.” zamiast „Idę sam.” Funkcja: dynamizacja, urywanie myśli, napięcie.

Przy pracy nad własnym tekstem najlepiej skupić się na kilku środkach, które rzeczywiście pasują do tematu i nastroju. Lepiej użyć 3–4 dobrze dobranych środków stylistycznych w całym wypracowaniu niż „odfajkować” całą listę tylko po to, by pojawiły się w tekście.