Wzór na opór – najważniejsze zależności w fizyce

W tym artykule wyjaśnimy krok po kroku, czym jest opór (opór elektryczny) w fizyce, jakie są najważniejsze wzory na opór oraz jak je stosować w praktyce. Skupimy się na prostych przykładach, tak abyś po przeczytaniu potrafił samodzielnie obliczyć opór i zrozumieć, od czego on zależy.

Co to jest opór elektryczny?

Opór elektryczny to wielkość fizyczna, która opisuje, jak bardzo dany element obwodu elektrycznego „utrudnia” przepływ prądu elektrycznego.

Można to porównać do przepływu wody w rurze:

• jeśli rura jest wąska lub szorstka w środku, przepływ wody jest utrudniony → opór jest duży,
• jeśli rura jest szeroka i gładka, woda płynie łatwo → opór jest mały.

W obwodach elektrycznych rolę takiej „rury” pełni przewodnik (np. drut miedziany, opornik, grzałka). Opór oznaczamy literą \(R\) i mierzymy w omach (symbol jednostki: \(\Omega\)).

Prawo Ohma – podstawowy wzór na opór

Najważniejszą zależnością łączącą opór, napięcie i natężenie prądu jest prawo Ohma:

\[ R = \frac{U}{I} \]

gdzie:

• \(R\) – opór elektryczny [\(\Omega\)],
• \(U\) – napięcie elektryczne [V],
• \(I\) – natężenie prądu [A].

Jak czytać prawo Ohma?

• Im większe napięcie \(U\) przy stałym oporze \(R\), tym większy prąd \(I\) (silniejsze „parcie” elektronów).
• Im większy opór \(R\) przy stałym napięciu \(U\), tym mniejszy prąd \(I\) (prąd ma trudniej się „przecisnąć”).

Z prawa Ohma możemy łatwo przekształcić wzór, aby obliczać także napięcie lub natężenie:

\[ U = R \cdot I \]

\[ I = \frac{U}{R} \]

Przykład 1 – jak obliczyć opór?

Zadanie: Przez żarówkę płynie prąd o natężeniu \(I = 0{,}5\ \text{A}\), a napięcie na jej końcach wynosi \(U = 12\ \text{V}\). Oblicz opór żarówki.

Rozwiązanie:

Korzystamy ze wzoru

\[ R = \frac{U}{I} \]

Podstawiamy dane:

\[ R = \frac{12\ \text{V}}{0{,}5\ \text{A}} = 24\ \Omega \]

Odpowiedź: Opór żarówki wynosi \(24\ \Omega\).

Budowa przewodnika a opór – wzór materiałowy

Opór przewodnika (np. drutu) zależy nie tylko od napięcia i prądu, ale również od jego długości, przekroju i materiału, z którego jest wykonany.

Podstawowy wzór materiałowy na opór przewodnika o stałym przekroju ma postać:

\[ R = \rho \cdot \frac{l}{S} \]

gdzie:

• \(R\) – opór [\(\Omega\)],
• \(\rho\) – rezystywność (oporność właściwa) materiału [\(\Omega \cdot \text{m}\)],
• \(l\) – długość przewodnika [m],
• \(S\) – pole przekroju poprzecznego przewodnika [\(\text{m}^2\)].

Co oznacza rezystywność \(\rho\)?

Rezystywność \(\rho\) mówi, jak „oporny” jest dany materiał na przepływ prądu:

• mała \(\rho\) → dobry przewodnik (np. miedź, aluminium),
• duża \(\rho\) → słaby przewodnik / izolator (np. szkło, plastik).

Jak długość i przekrój wpływają na opór?

• Im dłuższy przewodnik, tym większy opór:
  \[ R \propto l \]
• Im większe pole przekroju (grubszy przewodnik), tym mniejszy opór:
  \[ R \propto \frac{1}{S} \]

Przykład 2 – obliczanie oporu z długości i przekroju

Zadanie: Mamy drut miedziany (\(\rho \approx 1{,}7 \cdot 10^{-8}\ \Omega\cdot\text{m}\)) o długości \(l = 10\ \text{m}\) i polu przekroju \(S = 1{,}0 \cdot 10^{-6}\ \text{m}^2\). Oblicz jego opór.

Rozwiązanie:

\[ R = \rho \cdot \frac{l}{S} = 1{,}7 \cdot 10^{-8}\ \Omega\cdot\text{m} \cdot \frac{10\ \text{m}}{1{,}0 \cdot 10^{-6}\ \text{m}^2} \]

Najpierw obliczamy ułamek:

\[ \frac{10}{1{,}0 \cdot 10^{-6}} = 10 \cdot 10^{6} = 10^{7} \]

Teraz:

\[ R = 1{,}7 \cdot 10^{-8} \cdot 10^{7}\ \Omega = 1{,}7 \cdot 10^{-1}\ \Omega = 0{,}17\ \Omega \]

Odpowiedź: Opór drutu wynosi około \(0{,}17\ \Omega\).

Najważniejsze zależności oporu – podsumowanie w tabeli

Poniższa tabela zbiera najważniejsze zależności dotyczące oporu w fizyce (opór elektryczny w przewodnikach i elementach obwodu).

Opór w obwodach elektrycznych – połączenie szeregowe i równoległe

W praktyce często mamy do czynienia z obwodami, w których występuje więcej niż jeden opornik. Wtedy musimy umieć obliczyć zastępczy opór całego fragmentu obwodu.

Połączenie szeregowe

Elementy są połączone „jeden za drugim”, ten sam prąd płynie przez każdy z nich.

Dla połączenia szeregowego opór zastępczy wynosi:

\[ R_{\text{zast}} = R_1 + R_2 + R_3 + \dots \]

Przykład: Dwa oporniki: \(R_1 = 10\ \Omega\), \(R_2 = 20\ \Omega\) połączone szeregowo.

\[ R_{\text{zast}} = 10\ \Omega + 20\ \Omega = 30\ \Omega \]

Połączenie równoległe

Elementy są połączone „obok siebie”, mają wspólne zaciski. Napięcie na każdym jest takie samo, a prądy się rozdzielają.

Dla połączenia równoległego:

\[ \frac{1}{R_{\text{zast}}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + \frac{1}{R_3} + \dots \]

Przykład: Dwa oporniki: \(R_1 = 10\ \Omega\), \(R_2 = 20\ \Omega\) połączone równolegle.

\[ \frac{1}{R_{\text{zast}}} = \frac{1}{10} + \frac{1}{20} = \frac{2}{20} + \frac{1}{20} = \frac{3}{20} \]

\[ R_{\text{zast}} = \frac{20}{3}\ \Omega \approx 6{,}67\ \Omega \]

Zależność oporu od temperatury

Dla wielu metali opór rośnie wraz ze wzrostem temperatury. W przybliżeniu liniowym można to zapisać:

\[ R(T) = R_0 \left[1 + \alpha (T – T_0)\right] \]

gdzie:

• \(R(T)\) – opór w temperaturze \(T\),
• \(R_0\) – opór w temperaturze odniesienia \(T_0\) (np. \(20^\circ\text{C}\)),
• \(\alpha\) – temperaturowy współczynnik rezystancji [\(1/^\circ\text{C}\)],
• \(T\), \(T_0\) – temperatury w stopniach Celsjusza (lub w kelwinach, jeśli różnice są te same).

Dla metali współczynnik \(\alpha\) jest dodatni, więc gdy \(T\) rośnie, rośnie też \(R(T)\).

Prosty przykład zmian oporu z temperaturą

Załóżmy, że w temperaturze \(T_0 = 20^\circ\text{C}\) opór przewodnika wynosi \(R_0 = 10\ \Omega\), a \(\alpha = 0{,}004\ 1/^\circ\text{C}\). Oblicz opór w temperaturze \(T = 70^\circ\text{C}\).

Różnica temperatur:

\[ T – T_0 = 70^\circ\text{C} – 20^\circ\text{C} = 50^\circ\text{C} \]

Stosujemy wzór:

\[ R(T) = 10\ \Omega \left[1 + 0{,}004 \cdot 50\right] = 10\ \Omega [1 + 0{,}2] = 10\ \Omega \cdot 1{,}2 = 12\ \Omega \]

Opór wzrósł z \(10\ \Omega\) do \(12\ \Omega\).

Prosty wykres: zależność oporu od długości przewodnika

Poniżej znajduje się prosty wykres ilustrujący, jak opór przewodnika rośnie liniowo wraz z długością \(l\) przy stałym przekroju \(S\) i stałej rezystywności \(\rho\). Wzór, który opisuje tę zależność, to:

\[ R = \rho \cdot \frac{l}{S} \]

Załóżmy dla przykładu: \(\rho = 1{,}0\ \Omega\cdot\text{m}\), \(S = 1{,}0\ \text{m}^2\). Wtedy \(R = l\).

Prosty kalkulator: jak obliczyć opór z prawa Ohma

Poniższy kalkulator pomoże Ci w praktyce zastosować prawo Ohma i obliczyć opór na podstawie zadanego napięcia \(U\) i natężenia prądu \(I\). Wpisz wartości i kliknij „Oblicz opór”.

Jak samodzielnie rozwiązywać zadania z oporem?

Podczas rozwiązywania zadań z oporem w fizyce warto stosować prostą, powtarzalną metodę:

1. Spisz dane z treści zadania (np. \(U\), \(I\), \(R\), \(l\), \(S\), \(\rho\), \(T\), \(\alpha\)).
2. Ustal, czego szukasz (np. opór \(R\), długość \(l\), natężenie \(I\)).
3. Wybierz odpowiedni wzór:
   • \(R = \frac{U}{I}\) – gdy masz napięcie i natężenie,
   • \(R = \rho \cdot \frac{l}{S}\) – gdy dane są parametry geometryczne i materiał,
   • \(R(T) = R_0[1 + \alpha(T – T_0)]\) – gdy istotna jest temperatura.
4. Podstaw dane do wzoru, zwracając uwagę na jednostki.
5. Wykonaj obliczenia i sprawdź, czy wynik jest realistyczny (np. nie jest ujemny, rząd wielkości ma sens).

Dzięki temu schematowi nawet bardziej złożone zadania z oporem (np. z połączeniami szeregowymi i równoległymi) staną się dużo prostsze.